Cọc gỗ Bạch Đằng: từ trận Ngô Quyền phá quân Nam Hán đến trận đại thắng quân Nguyên

Phần lớn chiến trường được nhớ đến qua tên một vị tướng hay một ngày tháng. Sông Bạch Đằng thì được nhớ qua những chiếc cọc gỗ. Hai lần trong lịch sử, cách nhau hơn ba trăm năm, thủy quân xâm lược tiến vào cửa sông gần vịnh Hạ Long này và cùng bị tiêu diệt theo một cách. Những hàng cọc nhọn cắm xuống lòng sông, nước lớn thì ẩn mình, nước ròng thì thành bẫy chết. Một phần số cọc ấy vẫn còn đó, nằm dưới những cánh đồng và ao đầm vốn từng là lòng sông.

Một dòng sông lên xuống theo con nước

Sông Bạch Đằng đổ ra biển giữa Quảng Ninh và Hải Phòng ngày nay, qua một mạng lưới lạch, rừng ngập mặn và bãi bồi. Đây là con sông chịu ảnh hưởng thủy triều rất mạnh. Lúc triều cường, thuyền chiến lớn có thể đi sâu vào trong. Chỉ vài giờ sau, cũng lạch nước ấy có thể cạn đến mức thuyền mắc lại.

Ai muốn giữ vùng châu thổ sông Hồng đều phải tính đến cửa sông này. Đó là đường biển tự nhiên từ duyên hải phía nam Trung Quốc vào vùng đất trung tâm của người Việt. Ai hiểu được con nước ở đây thì có thể biến chính dòng sông thành vũ khí.

Năm 938: Ngô Quyền khép lại nghìn năm Bắc thuộc

Đầu thế kỷ X, vùng đất về sau là Việt Nam đã tự chủ dưới danh nghĩa Tĩnh Hải quân. Năm 937, Tiết độ sứ Dương Đình Nghệ bị nha tướng Kiều Công Tiễn giết hại. Con rể ông là Ngô Quyền kéo quân ra hỏi tội. Kiều Công Tiễn cầu cứu nhà Nam Hán ở Quảng Châu, và vua Nam Hán là Lưu Nghiễm (Liu Yan) sai con trai là Lưu Hoằng Tháo đem thủy quân sang.

Khi đạo quân này tới nơi, Ngô Quyền đã giết Kiều Công Tiễn và chuẩn bị xong trận địa trên sông Bạch Đằng. Theo sử cũ, ông cho đóng cọc lớn, đầu bịt sắt nhọn, xuống lòng sông. Cuối năm 938, lúc nước triều lên, thuyền nhẹ của quân ta ra khiêu chiến rồi giả thua rút lui, nhử thuyền giặc vượt qua bãi cọc ngầm. Khi nước rút, Ngô Quyền tung quân đánh mạnh. Thuyền lớn của Nam Hán quay đầu chạy ra biển thì vướng cọc giữa lúc nước xuống. Lưu Hoằng Tháo tử trận, và theo cách kể quen thuộc, quân Nam Hán chết quá nửa. Lưu Nghiễm phải bỏ cuộc viễn chinh.

Mùa xuân năm 939, Ngô Quyền xưng vương, đóng đô ở Cổ Loa, tòa thành cổ phía bắc Hà Nội ngày nay. Giới sử học Việt Nam coi năm 938 là mốc chấm dứt khoảng một nghìn năm Bắc thuộc. Các triều đại sau thường vẫn phải triều cống phương Bắc, nhưng ngoài thời thuộc Minh 1407–1427, đất nước không bao giờ còn là một quận huyện của Trung Hoa nữa.

Năm 981: một tiếng vọng

Năm 981, nhà Tống đem quân xâm lược, và Lê Hoàn, khi ấy vừa lên ngôi, đã đánh bại. Sử Việt chép ông cũng cho đóng cọc chặn cửa sông, và giao tranh có diễn ra trên sông Bạch Đằng. Dù vậy, tư liệu về chiến dịch này mỏng hơn nhiều, và giới nghiên cứu vẫn còn tranh luận chủ tướng Tống Hầu Nhân Bảo tử trận chính xác ở đâu. Hai trận làm nên tên tuổi dòng sông vẫn là trận đầu và trận cuối.

Năm 1288: Trần Hưng Đạo và thủy quân Nguyên

Ba thế kỷ sau, mối đe dọa là đế quốc lớn nhất thế giới thời bấy giờ. Nhà Nguyên của Hốt Tất Liệt đã xâm lược Đại Việt năm 1258 và 1285. Cuối năm 1287, quân Nguyên kéo sang lần thứ ba, với bộ binh do Trấn Nam vương Thoát Hoan chỉ huy cùng một đạo thủy quân lớn.

Triều Trần chủ trương vườn không nhà trống, để giặc đói mà tự suy. Ngay từ đầu, tướng Trần Khánh Dư đã đánh tan đoàn thuyền lương của giặc ở vùng Vân Đồn. Mất lương thảo, đến mùa xuân năm 1288 quân Nguyên quanh Thăng Long không trụ nổi nữa. Thoát Hoan hạ lệnh rút. Thủy quân do Ô Mã Nhi và Phàn Tiếp chỉ huy sẽ theo đường sông Bạch Đằng ra biển.

Quốc công Tiết chế Trần Hưng Đạo hiểu lịch sử dòng sông và lặp lại bài học cũ ở quy mô lớn hơn. Ông cho cắm nhiều bãi cọc ở những luồng lạch mà thuyền giặc buộc phải đi qua. Ngày 9 tháng 4 năm 1288 (mồng 8 tháng 3 năm Mậu Tý), đoàn thuyền Nguyên vào cửa sông lúc nước lớn thì bị đánh. Khi triều rút, thuyền giặc mắc cọc và bị phá bằng hỏa công cùng các đợt áp mạn. Sử cũ chép quân ta bắt được khoảng bốn trăm chiếc thuyền. Ô Mã Nhi bị bắt sống, còn Phàn Tiếp không thoát được. Thoát Hoan theo đường bộ chạy về nước, và Hốt Tất Liệt giận dữ đày ông ra Dương Châu. Không có cuộc xâm lược lần thứ tư. Đại Việt vẫn giữ lệ triều cống để yên bờ cõi, nhưng nền độc lập được giữ vững.

Những chiếc cọc dưới bùn

Mọi chuyện ấy có lẽ chỉ nằm trong sử sách nếu cọc đã mục hết. Nhưng chúng không mục. Lớp phù sa cửa sông ngăn không khí và giữ gỗ suốt bảy thế kỷ.

Năm 1953, người dân Yên Giang (nay thuộc Quảng Yên, Quảng Ninh) đào đất đắp đê thì gặp những chiếc cọc gỗ chôn sâu, và năm 1958 cuộc khai quật được tiến hành. Sau đó lại tìm thấy thêm hai bãi cọc gần đó: Đồng Vạn Muối năm 2005 và Đồng Má Ngựa năm 2009. Kết quả đo tuổi carbon phóng xạ (C14) tập trung vào thế kỷ XIII, khớp với trận năm 1288. Khu di tích được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt năm 2012. Hiện Yên Giang là bãi cọc duy nhất có một ao cọc lộ thiên, rộng khoảng 120 m², để khách tham quan tận mắt. Hai bãi còn lại đã được lấp lại để bảo vệ gỗ.

Tháng 10 năm 2019, nông dân ở cánh đồng Cao Quỳ bên kia sông, thuộc Hải Phòng, cày trúng hai khúc gỗ lớn ở độ sâu chừng một mét. Các nhà khảo cổ mở gần 1.000 m² và tìm thấy 27 cọc, phần lớn bằng gỗ sến và lim, đường kính 10–40 cm. Mẫu được định niên đại trong khoảng 1270–1430. Cách lý giải hợp lý là trận địa không chỉ có một hàng rào mà là cả một hệ thống, chặn nhiều luồng lạch cùng lúc.

Đến nay chưa xác định chắc chắn được bãi cọc nào của năm 938. Trận thế kỷ X chỉ được biết qua sử liệu, còn trận thế kỷ XIII thì có thể chạm tay vào.

Vì sao vẫn còn ý nghĩa

Bạch Đằng gần như lập tức đi vào ký ức dân tộc. Thế kỷ XIV, Trương Hán Siêu viết Bạch Đằng giang phú. Ngày nay, khắp cả nước có những con đường, bến sông, trường học mang tên Bạch Đằng.

Những chiếc cọc cũng đã đến với thế giới. Ba bãi cọc ở Quảng Yên nằm trong hồ sơ Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc, được UNESCO ghi danh là Di sản thế giới vào tháng 7 năm 2025. Quần thể này tôn vinh nhà Trần, triều đại đã sinh ra Thiền phái Trúc Lâm và làm nên chiến thắng năm 1288.

Bài học thật sự của Bạch Đằng không nằm ở vũ khí. Một nước nhỏ, đối mặt với hạm đội mạnh hơn gấp bội, đã hiểu dòng sông của mình đủ sâu để buộc con nước chiến đấu cho mình. Rồi ba trăm năm mươi năm sau, họ vẫn nhớ bài học ấy và dùng lại một lần nữa.

Nguồn

Ảnh bìa: Cọc Bạch Đằng trước bức tranh trận thủy chiến năm 1288, Bảo tàng Lịch sử Việt Nam, TP Hồ Chí Minh — tác giả Gary Todd, giấy phép CC0, qua Wikimedia Commons.