Thánh địa Mỹ Sơn: chín thế kỷ xây gạch, một tuần bom và lời dặn khắc trên bia đá

Khoảng năm 400, một vị vua Chăm Pa dựng linga thờ thần Shiva trong một thung lũng yên tĩnh giữa vùng đồi núi miền Trung, rồi cho khắc bia đá để bảo vệ nơi thờ tự ấy. Theo bản dịch thường được trích dẫn, tấm bia kết thúc bằng lời khẩn cầu gửi những người đến sau: “Vì lòng thương xót ta, xin đừng phá hủy những gì ta đã dâng cúng.” Suốt khoảng chín trăm năm, các vua kế vị gần như làm theo lời dặn: họ tiếp tục xây dựng trên cùng mảnh đất, bằng gạch, cho đến khi thung lũng có hơn bảy mươi đền tháp. Phần khó khăn nhất lại đến về sau.

Thung lũng ấy là Mỹ Sơn, trung tâm tôn giáo quan trọng nhất của các vương quốc Chăm Pa từng làm chủ dải duyên hải miền Trung Việt Nam ngày nay suốt hơn một nghìn năm.

Thung lũng kín dành cho thần và vua

Mỹ Sơn nằm trong một lòng chảo rộng chừng hai cây số, bốn bề là núi, bên một nhánh của sông Thu Bồn, cách trung tâm Đà Nẵng khoảng 70 km về phía tây nam. Trước đợt sáp nhập tỉnh năm 2025, nơi này thuộc tỉnh Quảng Nam; nay thuộc thành phố Đà Nẵng mở rộng. Cách đó chừng mười cây số là Trà Kiệu, nơi nhiều nhà nghiên cứu cho là Simhapura (Sư Tử thành), một kinh đô sớm của Chăm Pa. Cách bố trí này quen thuộc trong thế giới Ấn Độ giáo: kinh thành ở đồng bằng, thánh địa trên núi cách đó không xa.

Chăm Pa không phải là “Việt” theo nghĩa thời trung đại. Cư dân nói ngôn ngữ thuộc ngữ hệ Nam Đảo, viết bằng chữ có gốc Ấn Độ, thờ Shiva, Vishnu, có thời kỳ theo Phật giáo, và buôn bán trên những tuyến hải thương nối Ấn Độ với Trung Hoa. Mỹ Sơn là bằng chứng hữu hình rõ nhất cho thấy lịch sử Việt Nam bao gồm cả nền văn minh chịu ảnh hưởng Ấn Độ này, song hành với các vương triều vùng châu thổ sông Hồng ở phía bắc.

Cháy, dựng lại, đổi tên

Vị vua trên tấm bia khai mở là Bhadravarman I, thường được xác định trị vì khoảng cuối thế kỷ IV đầu thế kỷ V. Ông đặt tên vị thần là Bhadreśvara, ghép tên mình với chữ īśvara nghĩa là “chúa tể”: vua và thần được cố ý gắn làm một.

Ngôi đền đầu tiên chủ yếu làm bằng gỗ và không tồn tại lâu. Bia ký ghi lại một trận hỏa hoạn lớn vào khoảng năm 535–536. Sang thế kỷ sau, vua Sambhuvarman (trị vì khoảng 572–629) cho xây lại và tôn vị thần thành Sambhu-Bhadreśvara, lại một lần nữa ghép tên vua đương thời với tên thần. Các triều vua sau tiếp tục xây thêm đền tháp, cổng tháp và nhà khách từ thế kỷ VII đến thế kỷ XIII. Khoảng 32 tấm bia có niên đại từ thế kỷ V đến thế kỷ XII đã được tìm thấy tại đây, là một trong những nguồn tư liệu thành văn chính về lịch sử Chăm Pa.

Kỹ thuật xây gạch chưa ai giải thích trọn vẹn

Gần như toàn bộ đền tháp Mỹ Sơn xây bằng gạch đỏ; chỉ có một công trình lớn (B1) dùng nhiều đá. Gạch khít đến mức gần như không thấy mạch vữa, và hoa văn (trụ áp tường, vòm cửa, hình tượng bay) được chạm thẳng vào khối gạch chứ không gắn thêm tấm đá.

Người Chăm làm việc đó thế nào, đến nay vẫn chưa có lời giải trọn vẹn. Nghiên cứu trong các đợt trùng tu sau này cho thấy gạch được nung trong lò củi tới độ cứng vừa phải, kết dính bằng nhựa cây tự nhiên, thường được nhắc tới là nhựa cây dầu rái (Dipterocarpus alatus). Việc chạm khắc diễn ra trước hay sau khi xây tường vẫn còn tranh luận. Những người trùng tu dùng vật liệu hiện đại đều thừa nhận rất khó đạt được như bản gốc.

Những chữ cái trên bản đồ

Giới học giả Pháp tìm tới thung lũng vào cuối thế kỷ XIX; nhà thám hiểm Camille Paris thường được ghi nhận là người phát hiện lại Mỹ Sơn năm 1898. Kiến trúc sư Henri Parmentier của Trường Viễn Đông Bác cổ (EFEO) sau đó khảo sát và ghi nhận dấu tích của 71 công trình, chia thành các nhóm đặt tên theo chữ cái (A, A′, B, C, D, E, F, G, H, K…), đánh số từng công trình trong nhóm. Vì thế đến nay hướng dẫn viên vẫn nói “tháp A1” hay “nhóm G”. Người Pháp bắt đầu tu sửa từ năm 1937 và tiếp tục đến đầu thập niên 1940.

Tháp A1 là công trình tiêu biểu nhất: một ngọn tháp thờ chính cao vút, được thế hệ của Parmentier coi là kiệt tác của kiến trúc Chăm. Ngày nay nó không còn nữa.

Một tuần năm 1969

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, địa thế kín đáo của thung lũng khiến nơi đây trở thành căn cứ của lực lượng cách mạng, và vào tháng 8 năm 1969, khu vực bị không quân Mỹ ném bom dữ dội. Chỉ trong khoảng một tuần, phần lớn quần thể bị tàn phá, trong đó có tháp A1, nay chỉ còn đống gạch vụn quanh bệ thờ. Hố bom vẫn còn thấy rõ, và bom mìn chưa nổ khiến vùng đồi xung quanh nguy hiểm suốt nhiều thập kỷ. Trong số 71 công trình Parmentier ghi nhận, chỉ một phần nhỏ còn đứng vững với hình dạng nhận ra được.

Những người giữ lời dặn

Lời khẩn cầu của Bhadravarman rốt cuộc được đáp lại không chỉ bởi các vua Chăm mà còn bởi cả những người nước ngoài.

Từ năm 1981, đoàn chuyên gia Ba Lan – Việt Nam do kiến trúc sư Kazimierz Kwiatkowski, người Việt quen gọi là Kazik, dẫn đầu đã dọn dẹp đổ nát và gia cố các tháp còn lại ở Mỹ Sơn. Ông cũng làm việc ở Hội An và Huế, và kiên trì vận động bảo tồn cả ba nơi trong lúc đất nước còn rất thiếu thốn. Ông mất tại Huế ngày 19/3/1997. Tượng ông hiện đặt trong một công viên nhỏ trên đường Trần Phú, Hội An.

Năm 1999, UNESCO công nhận Khu đền tháp Mỹ Sơn là Di sản Thế giới, cùng năm với Đô thị cổ Hội An. Dự án hợp tác Ý – Việt Nam – UNESCO trùng tu nhóm G trong giai đoạn 2003–2013. Từ năm 2017 đến 2022, Cục Khảo cổ học Ấn Độ (ASI) trùng tu các nhóm A, H và K; năm 2025, ASI bắt đầu dự án thứ hai cho các nhóm E và F, dự kiến kéo dài tới năm 2029.

Một số tác phẩm điêu khắc đẹp nhất của Mỹ Sơn nay không còn ở thung lũng. Đài thờ Mỹ Sơn E1 bằng sa thạch, chạm hình các đạo sĩ và nhạc công, hiện ở Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng và được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2012.

Vì sao Mỹ Sơn vẫn quan trọng

Mỹ Sơn nhắc rằng lịch sử Việt Nam không chỉ là lịch sử của một tộc người. Người Chăm đã xây dựng ở đây suốt chín thế kỷ, trước khi Đại Việt mở rộng về phương nam và Chăm Pa dần bị hội nhập; con cháu họ ngày nay vẫn sinh sống trên đất Việt Nam, chủ yếu ở các tỉnh phía nam hơn. Thung lũng cũng là bài học về sự mong manh của di sản: nhiều thế kỷ gìn giữ, một trận hỏa hoạn, một tuần bom, rồi hàng chục năm trùng tu chậm rãi bằng tiền và công sức quốc tế, từng viên gạch một, bởi những người muốn giữ trọn một lời dặn từ mười sáu thế kỷ trước.

Nguồn

Ảnh bìa: Phế tích đền tháp Chăm ở Mỹ Sơn — tác giả Mustang Joe, giấy phép CC0, qua Wikimedia Commons.