Ai từng là nữ sinh cấp ba ở Việt Nam đều nhớ cảnh sáng thứ Hai: tà áo trắng bay, một tay cầm ghi đông, tay kia túm vạt sau cho khỏi cuốn vào nan xe. Hình ảnh ấy quen đến mức ta dễ tưởng áo dài “xưa nay vẫn thế”. Thật ra, dáng áo ôm sát, xẻ tà cao đến eo mà ta mặc hôm nay mới chưa tròn trăm tuổi — và những chiếc áo đi trước nó được định hình bởi chính trị không kém gì bởi cái đẹp.
Bắt đầu từ một lệnh đổi y phục ở Đàng Trong
Câu chuyện thường được kể từ năm 1744 ở Phú Xuân. Khi ấy đất nước chia đôi: chúa Trịnh ở Đàng Ngoài, chúa Nguyễn ở Đàng Trong. Theo ghi chép của Lê Quý Đôn trong Phủ biên tạp lục, Võ vương Nguyễn Phúc Khoát — năm ấy xưng vương — cho người trong cõi, cả nam lẫn nữ, mặc quần và áo cài khuy phía trước, thay cho áo giao lĩnh và váy dài vẫn thịnh hành ở Đàng Ngoài.
Nói cách khác, cái áo là một tuyên bố: Đàng Trong là một cõi riêng, và nhìn trang phục là biết. Chiếc áo ra đời từ cuộc cải cách ấy thường được gắn với áo ngũ thân — hai thân sau, hai thân trước và một vạt con giấu bên trong. Cách giải thích năm thân tượng trưng cho cha mẹ và bản thân, hay cho “ngũ thường”, là cách hiểu dân gian lưu truyền, chứ lệnh của chúa không nói vậy.
Khi nhà Nguyễn thống nhất đất nước năm 1802, kiểu áo phương Nam theo ra Bắc. Dưới thời Minh Mạng (1820–1841), triều đình đẩy mạnh việc thống nhất y phục, và các nhà nghiên cứu Huế coi ông là người đưa áo ngũ thân lên gần như quốc phục. Người Bắc Hà thì không mấy vui. Câu ca dao “Tháng tám có chiếu vua ra / Cấm quần không đáy người ta hãi hùng” ai cũng thuộc; nó có ghi lại đúng một đạo chiếu cụ thể nào hay không thì giới sử học còn bàn, nhưng cái không khí thì đúng là thế.
Hà Nội thập niên 1930: các họa sĩ ra tay
Áo ngũ thân vẫn rộng và đứng dáng. Kiểu áo ôm người mà ta biết ngày nay đến từ Hà Nội những năm 1930 — và người làm ra nó là họa sĩ chứ không phải thợ may.
Họa sĩ Nguyễn Cát Tường, học Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, ký mẫu thiết kế bằng cái tên Le Mur (chơi chữ tiếng Pháp từ chữ “tường”), giới thiệu kiểu áo mới trên Phong Hóa rồi Ngày Nay của nhóm Tự Lực văn đoàn. Áo Le Mur bó sát thân, vải nhẹ, mượn chi tiết Paris: vai bồng, cổ ren, gấu lượn. Không ít người chê là “lai căng”; các cô gái thành thị vẫn mặc.
Ít năm sau, họa sĩ Lê Phổ tiết chế lại, bỏ bớt những nét Tây quá đà và đưa trở lại chi tiết của áo truyền thống. Mốc năm và công lao từng người được các nguồn ghi hơi khác nhau, nhưng hướng đi thì rõ: cuối thập niên 1930, áo dài đã thành chiếc áo hai tà ôm dáng mặc với quần, và Tự Lực văn đoàn cổ vũ nó như trang phục của một Việt Nam hiện đại.
Sài Gòn: tay raglan, cổ thuyền và thời hoàng kim
Bước ngoặt tiếp theo nằm ở Sài Gòn. Áo dài cũ có tay liền thân nên nhăn nhúm dưới nách. Hai thợ may Trần Kim (tiệm Thiết Lập) và Dũng (tiệm Dũng ở Đa Kao) được ghi nhận là người đưa tay raglan vào áo dài — đường ráp xéo từ cổ xuống nách — để áo ôm vai gọn gàng. Năm chính xác thì mỗi nguồn một khác, rơi vào khoảng cuối thập niên 1950 đến 1960, nhưng đến nay gần như thợ may nào cũng cắt theo kiểu ấy.
Khoảng năm 1958, bà Trần Lệ Xuân — em dâu Tổng thống Ngô Đình Diệm — đưa kiểu áo không cổ, khoét cổ thuyền vào thời trang. Kiểu áo gây nhiều tranh cãi thời ấy, nhưng cũng làm áo dài “mốt” trở lại ở miền Nam. Thập niên 1960 và đầu 1970 là thời hoàng kim của áo dài Sài Gòn: vải hoa sặc sỡ, áo ngắn, áo màu hippie.
Sau 1975, áo dài gần như vắng bóng trong đời thường hơn mười năm, vì những năm khó khăn ai cũng cần thứ áo tiện lao động. Từ cuối thập niên 1980, áo dài quay lại — trên sân khấu hoa hậu, đồng phục tiếp viên hàng không, ngày cưới, và nhất là ở đồng phục học sinh, nơi tà áo trắng thành biểu tượng của tuổi học trò trong bao nhiêu bài hát, bộ phim.
Còn hôm nay
Áo dài bây giờ có mặt khắp nơi mà cũng chẳng mấy khi thấy: mặc dịp Tết, đám cưới, chụp ảnh tốt nghiệp, ngày lễ, hiếm khi mặc đi làm. Áo dài nam, gần như bị quên mấy chục năm, đã trở lại trong lễ cưới và lễ hội. Trong khi đó, phong trào “Việt phục” của người trẻ may lại áo ngũ thân — đôi khi kèm luôn lập luận rằng áo dài “chính gốc” phải là chiếc áo rộng thế kỷ XVIII, chứ không phải dáng áo của các họa sĩ thập niên 1930.
Cuộc tranh luận ấy có lẽ lại là điều “Việt” nhất ở chiếc áo này. Áo dài chưa bao giờ đứng yên: một vị chúa dùng nó để vạch ranh giới, các họa sĩ dùng nó để bàn chuyện hiện đại, những người thợ may dùng nó để giải bài toán cái tay áo. Lần tới đứng trước một hàng áo dài trong tủ kính, như ở Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, hãy nhớ rằng mình đang nhìn ba thế kỷ người Việt tự hỏi mình nên trông như thế nào.
Nguồn
- Áo dài — Wikipedia
- Phan Thanh Hải, Cải cách y phục thời Nguyễn Phúc Khoát và Minh Mạng, tạp chí Nghiên cứu và Phát triển (Huế)
- A Brief History of the Áo Dài — Saigoneer
- All about áo dài: Vietnam’s national dress — Vietnam Tourism
- Book exploring modern áo dài published — Việt Nam News
Ảnh bìa: áo dài qua các thời kỳ tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, Hà Nội. Ảnh: Daderot, CC0 (phạm vi công cộng), qua Wikimedia Commons.
