Nhà toán học của Anthropic công bố cùng Claude chứng minh giả thuyết Riemann bằng 17 triệu dòng Lean

Hồi tháng 10, blog này đã phân tích kho 372 nhóm kết quả toán học của OpenAI và đặt câu hỏi: Lean xác nhận được điều gì và không xác nhận được điều gì. Sáu tuần sau, câu hỏi ấy quay lại với một tuyên bố lớn hơn nhiều. Một nhà toán học của Anthropic nói rằng anh đã cùng Claude chứng minh giả thuyết Riemann. Thứ anh công bố là một dự án Lean, không phải một bài báo.

Chuyện gì đã xảy ra

Thứ Sáu, 20/11/2026, Levent Alpöge, nhà lý thuyết số đang làm việc tại Anthropic và là junior fellow của Society of Fellows thuộc Đại học Harvard, đăng lên trang cá nhân một ghi chú dài bốn trang tên remark.pdf. Câu mở đầu: “Tôi tin rằng mình, cùng làm việc với Claude, đã tìm ra một chứng minh cho giả thuyết Riemann.” Theo anh, phương pháp này còn giải luôn giả thuyết Riemann tổng quát (GRH), và nếu có thêm thời gian, anh kỳ vọng xử lý được cả bản mở rộng. Phần chứng minh nằm trong 14 tệp nén (lean.tar.gz.part01 đến part14). Alpöge giải thích rằng anh “chỉ công bố Lean”. Lý do: bản diễn giải bằng ngôn ngữ thường do máy sinh ra đã vượt 250.000 trang, và theo lời anh, đăng nó lên chẳng khác gì đăng “rác” (slop).

Giả thuyết Riemann có từ năm 1859. Nó khẳng định mọi không điểm không tầm thường của hàm zeta đều có phần thực bằng 1/2. Nói nôm na, các số nguyên tố phân bố đều đặn đến mức tối đa có thể. Đây là một trong bảy Bài toán Thiên niên kỷ mà Viện Clay treo thưởng 1 triệu USD.

Về thời điểm, Alpöge kể rằng mảnh ghép cuối cùng đến vào “đêm khuya Chủ nhật” (16/11). Ngay sau đó anh nhắn cho Dario Amodei để hỏi xem mình có được phép công bố không. Anthropic niêm yết trên Nasdaq ngày 19/11, và ghi chú lên mạng ngày hôm sau. Anh tự nêu ra “một cách nhìn hoài nghi hiển nhiên về thời điểm” và khẳng định nó sai.

Bên trong kho mã có gì

Tôi đã tải đủ 14 phần. Tổng dung lượng là 239.275.554 byte. Giải nén ra một dự án Lean 4 ghim vào toolchain v4.33.1 và một commit cố định của Mathlib. Dự án có 175.187 tệp .lean với 17.374.215 dòng, khớp với số liệu của các bản sao công khai (jsmorph/rh, Tomodovodoo/Riemann). Để dễ hình dung: Mathlib, thư viện toán học dùng chung mà hàng trăm người đóng góp từ năm 2017, cũng chỉ vào khoảng hai triệu dòng.

Người thẩm định sẽ đọc phần ngắn nhất trước tiên. Toàn bộ “giao diện” nằm trong Main.lean:

theorem riemannHypothesis : RiemannHypothesis := rhOfAll
theorem riemannZeta_eq_zero_re : RiemannZetaZerosOnLine := rhOfAll
theorem LFunction_eq_zero_re : DirichletLZerosOnLine := claimAll.2.1
theorem LFunction_eq_zero_re_of_isPrimitive : PrimitiveDirichletLZerosOnLine := critAll

RiemannHypothesis ở đây là định nghĩa có sẵn của Mathlib, không phải định nghĩa do dự án tự viết. Chi tiết này rất quan trọng, vì cách “chứng minh” một định lý nổi tiếng trong Lean thường gặp nhất là chứng minh một mệnh đề yếu hơn một cách khó nhận ra. Các mệnh đề còn lại được viết rõ trong Statements.lean, chừng mười lăm dòng. Chúng nói về không điểm của hàm zeta và không điểm của mọi hàm L Dirichlet trong dải tới hạn. Như vậy, “GRH” được chứng minh trong mã là GRH cho hàm L Dirichlet, dạng được dùng nhiều nhất. Đó chưa phải giả thuyết tổng quát cho mọi hàm L tự đẳng cấu (automorphic).

Tôi tìm theo văn bản trên toàn bộ 175.187 tệp và không thấy khai báo axiom nào, không có sorry hay admit, cũng không có các “cửa thoát” quen thuộc như native_decide, implemented_by, @[extern] hay unsafe. Kết quả này đáng khích lệ nhưng chưa phải bằng chứng. Grep có thể bỏ sót các thủ thuật giấu trong macro hay metaprogram. Phép thử thật sự là build dự án rồi chạy #print axioms riemannHypothesis, và kết quả chỉ được phép liệt kê ba tiên đề chuẩn của Lean. Tôi không tự biên dịch: 17 triệu dòng trên nền Mathlib cần phần cứng mạnh và nhiều giờ chạy.

Ai đã kiểm tra

Hai nhà toán học đã lên tiếng công khai. Andrew Sutherland (MIT) nói với Scientific American rằng ông đã tự biên dịch thành công kết quả của Alpöge trong Lean và gọi đây là “một khoảnh khắc lịch sử”. TechCrunch cập nhật bài viết, cho biết nhiều người trong cuộc thảo luận trên Zulip của cộng đồng Lean đã xác nhận mã biên dịch được. Nhà lý thuyết số Chris Birkbeck nhận xét trong cuộc thảo luận đó rằng lập luận dùng đến biểu diễn Galois gắn với biểu diễn tự đẳng cấu của GL_n trên trường CM, phép đổi cơ sở (base change), định lý Jacquet–Shalika và nhiều công cụ khác. Nói cách khác, gần như toàn bộ “vũ khí hạng nặng” của lý thuyết số hiện đại đều được huy động.

Biên dịch thành công là một loại bằng chứng mạnh, nhưng khác với bình duyệt (peer review). Nếu kernel chấp nhận tệp và danh sách tiên đề sạch, thì mệnh đề đã phát biểu là đúng. Rủi ro còn lại là một định nghĩa nào đó trong Mathlib không mang đúng nghĩa mà giới toán học vẫn hiểu, hoặc bản thân toolchain có lỗi. Cả hai khả năng đều nhỏ và đều kiểm tra được. Tuy vậy, hiện chưa ai, kể cả tác giả, thực sự hiểu lập luận này. Chính Alpöge thừa nhận anh đang đưa ra “một lập luận hoàn chỉnh trước khi làm chủ được cả một vùng toán học rộng lớn xung quanh nó”.

Claude đã làm gì

Ghi chú mô tả một sự phân công khá rõ. Alpöge đưa ra chiến lược: chuyển phương pháp Stepanov, vốn chứng minh giả thuyết Riemann cho đường cong trên trường hữu hạn, sang các số nguyên. Trở ngại là phương pháp này cần “bội” (multiplicity), mà trên số nguyên thì việc đó giống như “lấy đạo hàm của số nguyên”. Phần lớn công việc kỹ thuật về dạng tự đẳng cấu trên nhóm hạng cao là đóng góp của Claude, và Alpöge thừa nhận mình “không mấy thành thạo” lĩnh vực này. Bước then chốt là xâu chuỗi các theta lift, một cách chuyển dạng tự đẳng cấu từ nhóm này sang nhóm khác. Mỗi lần lift thêm được một bậc bội. Câu được trích dẫn nhiều nhất trong ghi chú kể rằng với một tổng trên số nguyên tố có độ dài X, Claude đề xuất chuỗi dài √X.

Ghi chú có kèm một dòng thời gian do Claude dựng lại sau khi rà soát công việc. Nó bắt đầu từ 6/10/2026 với “định thức Stepanov”. Chuỗi theta lift lặp xuất hiện ngày 15/11 và GRH ngày 16/11. Tức là từ ý tưởng then chốt đến một chứng minh hình thức hoá trọn vẹn mất khoảng sáu tuần. Alpöge lưu ý rằng một số đoạn trong dòng thời gian chỉ là diễn giải lại bản tóm tắt của Claude, “có thể hoàn toàn vô nghĩa”.

Thành quả này có cả một chặng đường phía trước. Tháng 8, Anthropic công bố một phiên bản Claude chưa phát hành đã nâng tỷ lệ không điểm zeta được chứng minh nằm trên đường tới hạn từ 41,6% lên 67,2%. Lần đó Claude dùng khoảng 60 subagent và 31 triệu token đầu ra, và Anthropic khi ấy nói rõ đây không phải là chứng minh giả thuyết. Alpöge cũng là người đứng sau kết quả về giả thuyết Jacobian do Claude tạo ra hồi mùa hè.

Cùng ngày, một chứng minh của con người

Vài giờ sau, Ravi Vakil (Stanford), chủ tịch Hội Toán học Mỹ (AMS), đăng bản nháp của Alessandro Masullo, nghiên cứu sinh sau tiến sĩ tại Stanford, cũng tuyên bố chứng minh GRH. Bản này “hoàn toàn do con người, không có AI”, và Brian Conrad đã đọc kỹ nó suốt nhiều tháng. Vakil viết rằng kế hoạch ban đầu là dành một năm để trau chuốt, nhưng “giờ có vẻ tốt nhất là đưa bản nháp hiện tại ra”. Đây là trường hợp ngược lại với Alpöge: đọc được nhưng chưa được hình thức hoá. Trên Zulip đã có một luồng thảo luận về việc hình thức hoá bản này.

Vì sao giới IT nên quan tâm

  • Thẩm định đã thành nút thắt, và mã nguồn gỡ được nút thắt ấy. Không ai bình duyệt nổi 250.000 trang, nhưng máy kiểm tra được 17 triệu dòng. Phần mềm do AI sinh ra cũng đang đi theo hướng này: khi lượng đầu ra vượt quá sức người đọc, niềm tin chuyển sang các đặc tả (specification) mà máy kiểm chứng được. Điều quan trọng là 15 dòng phát biểu có nói đúng điều bạn muốn hay không, còn 17 triệu dòng bên dưới thì ít quan trọng hơn nhiều.
  • Rà soát đặc tả là kiểu code review mới. Lúc này, việc hữu ích nhất con người có thể làm với chứng minh này là đọc Statements.lean và các định nghĩa của Mathlib. Lập trình viên đang dùng AI coding agent hẳn thấy quen: xem kỹ bộ test và hợp đồng giao tiếp đáng giá hơn đọc từng dòng mã được sinh ra.
  • Năng lực AI tăng rất nhanh. Tháng 8, Anthropic còn nói Claude chưa chứng minh được giả thuyết và phương pháp khi đó không được kỳ vọng sẽ đi đến chứng minh. Ba tháng sau, một nhân viên làm việc cùng Claude tuyên bố có trọn vẹn kết quả.

Những câu hỏi còn bỏ ngỏ

  • Chưa ai hiểu độc lập. Một chứng minh biên dịch được mà không có lời giải thích của con người cho ta biết mệnh đề đúng, nhưng không cho biết vì sao đúng. Mà “vì sao” mới là phần lớn điều giới toán học cần ở một chứng minh.
  • Kiểm toán tiên đề. Nếu nhiều nhóm build độc lập và công bố kết quả #print axioms, câu hỏi về “giả định ẩn” sẽ được khép lại. Quy chế giải thưởng của Viện Clay đòi hỏi công trình được đăng và được chấp nhận rộng rãi sau hai năm, nên một chứng minh chỉ có Lean là trường hợp chưa có tiền lệ.
  • Xung đột lợi ích. Tác giả là nhân viên Anthropic, công cụ là sản phẩm của Anthropic, và thời điểm công bố chỉ một ngày sau thương vụ IPO kỷ lục. Alpöge đã nói thẳng về điều này, và mã được công khai chính là để không ai phải tin lời anh.
  • Claude nào? Ghi chú không nói rõ đó là model nào và tốn bao nhiêu tài nguyên tính toán, nên kết quả này chưa thể tái lập như một tuyên bố về năng lực AI.

Nguồn