Chấp nhận rủi ro nghiên cứu, không truy thu kinh phí: Việt Nam ban hành quy tắc chi trả cho R&D công nghệ chiến lược

Phần lớn văn bản pháp luật công nghệ của Việt Nam năm nay xoay quanh chuyện xin phép: ai được vận hành sàn giao dịch dữ liệu, ai phải dán nhãn nội dung tạo sinh, ai cần giấy phép để bán sản phẩm mật mã. Hai thông tư ký cùng một ngày trong tháng 8 lại nói về một thứ hiếm hơn — tiền, và số phận của nó khi nghiên cứu dùng ngân sách nhà nước thất bại.

Hai văn bản này là gì

Thông tư 48/2026/TT-BKHCN và Thông tư 49/2026/TT-BKHCN cùng được Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân ký tại Hà Nội ngày 1/8/2026, và cùng có hiệu lực ngay từ ngày ký — theo Điều 23 khoản 1 của thông tư thứ nhất và Điều 28 khoản 1 của thông tư thứ hai. Có hiệu lực ngay trong ngày ký là điều ít gặp nhưng được phép đối với văn bản ban hành theo trình tự, thủ tục rút gọn, và nhiều văn bản công nghệ năm 2026 đã dùng cách này.

Đây là cặp văn bản song hành phục vụ Chương trình khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia đặc biệt về công nghệ chiến lược, được phê duyệt tại Quyết định 1493/QĐ-TTg ngày 6/8/2026 — năm ngày sau hai thông tư quy định giấy tờ, thủ tục cho chính chương trình này.

Thông tư 48, do Vụ trưởng Vụ Khoa học Kỹ thuật và Công nghệ trình, gồm 24 điều trong bốn chương kèm mười chín biểu mẫu, lo phần đầu vào: nhiệm vụ được công bố thế nào, ai được nộp hồ sơ, hội đồng chấm ra sao, hợp đồng ký thế nào. Thông tư 49, do Giám đốc Cơ quan điều hành Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (NAFOSTED) trình, gồm 29 điều trong năm chương kèm hai phụ lục, lo phần tiền: lập dự toán, cấp kinh phí, thanh toán, quyết toán và xử lý khi thất bại.

Căn cứ pháp lý của hai thông tư gồm Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo số 93/2025/QH15, Luật Công nghệ cao số 133/2025/QH15 (có hiệu lực từ 1/7/2026, thay thế luật năm 2008), Luật Ngân sách nhà nước số 89/2025/QH15, và bốn nghị định — Nghị định 260/2026/NĐ-CP ngày 30/6/2026 quy định chi tiết luật công nghệ cao, Nghị định 225/2026/NĐ-CP về cơ cấu tổ chức của Bộ, cùng Nghị định 265/2025/NĐ-CP và 267/2025/NĐ-CP ngày 14/10/2025 về tài chính cho khoa học và về chương trình, nhiệm vụ.

Những gì thay đổi

Nhà nước sẽ chi toàn bộ — cho đúng loại rủi ro. Điều 4 Thông tư 49 đặt hai mức trần. Ngân sách hỗ trợ tối đa 100% khi nhiệm vụ do Nhà nước đặt hàng, khi mục tiêu là công nghệ lõi, công nghệ nền có ý nghĩa đặc biệt với tự chủ công nghệ quốc gia, quốc phòng hoặc an ninh, hoặc khi nhiệm vụ có rủi ro khoa học, công nghệ cao. Mức tối đa 70% áp dụng khi mục tiêu là sản phẩm công nghệ chiến lược có triển vọng ứng dụng, chuyển giao hoặc thương mại hóa thực tế; phần còn lại là vốn đối ứng. Sáu tiêu chí định hướng việc chọn giữa hai mức, gồm độ trưởng thành của công nghệ, mức độ rủi ro, mức độ tham gia của doanh nghiệp và đóng góp cho năng lực cạnh tranh quốc gia — là tiêu chí, không phải công thức.

Vốn đối ứng không nhất thiết là tiền mặt. Điều 5 cho phép tổ chức chủ trì tính máy móc, dây chuyền sản xuất, phòng thí nghiệm, cơ sở thử nghiệm và hạ tầng kỹ thuật; quyền sở hữu trí tuệ, quyền sử dụng công nghệ và phần mềm; và tiền lương trả cho nhân sự từ nguồn hợp pháp ngoài ngân sách nhà nước. ODA, vốn vay ưu đãi nước ngoài, viện trợ và những khoản đã được ngân sách nhà nước chi trả đều bị loại trừ; chỉ phần thực dùng cho nhiệm vụ được tính, và cùng một tài sản không được kê hai lần cho hai dự án.

Thù lao tính theo vị trí công việc, có mức trần công khai. Biểu mẫu BM-03-TC-CNCL tại Phụ lục II liệt kê mức thù lao tối đa hằng tháng, tính bằng triệu đồng: Tổng công trình sư 300; chủ nhiệm nhiệm vụ 150; thư ký khoa học 60; thành viên chính 120 cho nghiên cứu, thiết kế, chế tạo, tích hợp, thử nghiệm và 100 cho thương mại hóa, chuyển giao công nghệ, sở hữu trí tuệ, tiêu chuẩn và phát triển thị trường; thành viên 90 và 70 theo cùng cách phân chia; kỹ thuật viên và nhân viên hỗ trợ 45. Dự toán cho một cá nhân bằng mức trần tháng × số tháng × tỷ lệ thời gian tham gia; đơn giá theo ngày bằng mức trần tháng chia cho 26. Chuyên gia được thuê theo mức giá thị trường thỏa thuận, không vượt mức của chủ nhiệm nhiệm vụ; trường hợp đặc biệt có thể tới mức của tổng công trình sư nếu tổ chức chủ trì giải trình được và hội đồng đồng ý.

Tiền giải ngân theo mốc, không theo hóa đơn. Điều 12 áp dụng khoán chi đến sản phẩm cuối cùng, đo lường tại từng mốc đánh giá. Hội đồng đánh giá kết luận tại mỗi mốc; kết luận đó là căn cứ thanh toán đợt hiện tại và giải ngân đợt tiếp theo. Mốc bị kết luận không đạt thì hoàn toàn không được thanh toán theo phương thức khoán chi toàn phần, hoặc chỉ được thanh toán phần đã xác nhận theo phương thức khoán chi từng phần. Có thể dự toán khoản dự phòng nhưng không quá 10% dự toán ngân sách nhà nước, và dự phòng không dùng hết phải hoàn trả.

Hai nhóm có thể chạy đua, và một nhóm có thể bị dừng. Khi cơ quan quản lý lựa chọn từ hai tổ chức trở lên theo đuổi các phương án nghiên cứu độc lập cho cùng một mục tiêu, Điều 13 quy định mỗi phương án được lập dự toán, ký hợp đồng, thanh toán và quyết toán riêng. Nếu một phương án bị chấm dứt theo kết luận tại mốc đánh giá, tổ chức đó được thanh toán các mốc đã hoàn thành, không nhận gì cho phần việc chưa làm, và hoàn trả kinh phí nhà nước chưa sử dụng.

Thất bại không mặc nhiên trở thành khoản nợ. Điều 26 là điều khoản quan trọng nhất. Khi nhiệm vụ thuộc các trường hợp rủi ro được chấp nhận tại Điều 35 và Điều 36 Nghị định 267/2025/NĐ-CP, tổ chức chủ trì không phải hoàn trả kinh phí nhà nước đã chi đúng mục đích, nội dung và phạm vi được phê duyệt. Chỉ phải hoàn trả phần sử dụng sai; gian lận hoặc cố ý vi phạm được xử lý theo quy định pháp luật chung.

Mua sắm là quyền của người làm nghiên cứu. Theo Điều 15, tổ chức chủ trì tự quyết định và tự chịu trách nhiệm về việc lựa chọn nhà thầu, nhà cung cấp khi mua hoặc thuê thiết bị, hàng hóa, dịch vụ cho nhiệm vụ, trong khuôn khổ pháp luật về đấu thầu, yêu cầu kỹ thuật, minh bạch và quy tắc về xung đột lợi ích. Điều 14 cho phép điều chuyển kinh phí giữa các nội dung chi trong một gói công việc, hoặc giữa các gói trong cùng một mốc đánh giá, mà không phải xin phép — miễn là sản phẩm của mốc vẫn hoàn thành. Điều chuyển vượt qua mốc, hoặc thay đổi tổng mức và cơ cấu nguồn vốn, phải báo cáo và chờ quyết định.

Nhiệm vụ được giao như thế nào

Thông tư 48 quy định công bố kế hoạch — phạm vi, mức trần kinh phí nhà nước dự kiến, thời hạn và kênh tiếp nhận — trên nền tảng quản lý khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia và cổng thông tin điện tử của Bộ. Hồ sơ nộp qua nền tảng đó, trục liên thông văn bản quốc gia, đường bưu điện hoặc trực tiếp. Bốn điều kiện loại trừ: chưa hoàn thành báo cáo nghiệm thu nhiệm vụ dùng ngân sách trước đó, chưa hoàn trả kinh phí bị thu hồi, chưa đủ một năm kể từ khi bị đình chỉ do vi phạm, hoặc đang bị đình chỉ, đang trong thời hạn xử phạt hành chính hay bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Cơ quan tiếp nhận xác nhận tính hợp lệ của hồ sơ trong năm ngày làm việc.

Tổ đánh giá năng lực gồm năm thành viên kiểm tra thực địa cơ sở vật chất, nhân lực và — khi có cam kết vốn đối ứng — năng lực tài chính. Sau đó, Hội đồng xét tài trợ, đặt hàng gồm 9 đến 15 thành viên chấm điểm: ít nhất một nửa phải là chuyên gia chuyên ngành từ cơ sở dữ liệu chuyên gia của Bộ, ít nhất một người thuộc lĩnh vực tài chính hoặc kinh tế, ít nhất một người có kinh nghiệm thực tế về sản xuất, thương mại hóa hoặc thị trường; chuyên gia người Việt Nam ở nước ngoài và chuyên gia nước ngoài được khuyến khích rõ ràng. Mỗi nhiệm vụ có hai ủy viên phản biện được chỉ định. Tổ chức đề xuất ban đầu của một nhiệm vụ đặt hàng được cộng 10% vào điểm trung bình nếu có ít nhất hai hồ sơ hợp lệ cùng cạnh tranh. Kết quả được thông báo trong ba ngày làm việc; đơn vị trúng tuyển có 15 ngày làm việc để hoàn thiện hồ sơ; quyết định phê duyệt phải ban hành trong 60 ngày kể từ hạn nộp hồ sơ; hợp đồng — bản giấy hoặc điện tử — ký trong mười ngày làm việc tiếp theo.

Đây không còn là lý thuyết. Thông báo 31/TB-NAFOSTED ngày 30/8/2026, ban hành trên cơ sở Quyết định 3626/QĐ-BKHCN ký một ngày trước đó, đã mở đợt tuyển chọn đầu tiên theo các quy tắc này: làm chủ công nghệ chế tạo đội robot tự hành phục vụ vệ sinh đô thị. Hồ sơ được tiếp nhận từ 3/9 đến 17:00 ngày 14/9/2026 qua hệ thống STM tại stm.mst.gov.vn. Theo đúng đồng hồ của chính thông tư, quyết định phê duyệt sẽ đến hạn vào giữa tháng 11.

Ai chịu tác động, và cần làm gì

Các trường đại học, viện nghiên cứu và — đáng chú ý — doanh nghiệp dự tuyển nhiệm vụ công nghệ chiến lược là đối tượng trực tiếp, cùng với các bộ, cơ quan trung ương và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh trong vai trò cơ quan quản lý nhiệm vụ. Ba hệ quả thực tiễn nổi bật. Thứ nhất, vốn đối ứng giờ phải chứng minh được bằng giá trị, với lịch khấu hao, hợp đồng thuê, định giá tài sản vô hình và chứng từ lương; cơ quan quản lý có thể yêu cầu kiểm toán độc lập để xác minh. Thứ hai, dự toán phải được xây theo gói công việc gắn với mốc đánh giá, vì đó chính là đơn vị thanh toán. Thứ ba, mọi thứ được theo dõi trên nền tảng quốc gia, với nguyên tắc đã tuyên bố là giám sát theo rủi ro và không can thiệp vào tài chính nội bộ của tổ chức chủ trì — cái giá của quyền tự chủ ấy là nghĩa vụ báo cáo kịp thời, trung thực.

Những câu hỏi còn bỏ ngỏ

Cả hai thông tư đều không bãi bỏ hẳn cơ chế chung hiện hành. Thông tư 48 chỉ xóa từng cụm từ về công nghệ chiến lược khỏi Thông tư 36/2025/TT-BKHCN và Thông tư 44/2025/TT-BKHCN, còn Thông tư 49 chỉ nói rằng khi có khác biệt với Thông tư 38/2025 và 39/2025 thì áp dụng Thông tư 49. Người làm hồ sơ sẽ còn phải đọc bốn thông tư song song trong một thời gian nữa. Hồ sơ đã nộp NAFOSTED theo thông báo tài trợ ban hành trước ngày 1/8/2026 tiếp tục áp dụng Thông tư 44/2025 cũ.

Ranh giới của “rủi ro được chấp nhận” là phần chưa được kiểm chứng. Khái niệm này không được định nghĩa ở đây mà tại Điều 35 và Điều 36 Nghị định 267/2025/NĐ-CP, và phép thử thực sự đầu tiên sẽ đến khi một dự án được vận hành nghiêm túc trượt mốc đánh giá và hội đồng phải phân định: đó là rủi ro nghiên cứu hay là không hoàn thành nghĩa vụ. Ranh giới 100% với 70% dựa trên sáu tiêu chí định tính không có trọng số công bố, nghĩa là còn nhiều dư địa tùy nghi ở khâu phê duyệt. Và việc quyết định phê duyệt chương trình ra đời sau bộ quy tắc thủ tục của chính nó năm ngày là một lời nhắc về tốc độ xây dựng thể chế của lĩnh vực này.

Bài viết mang tính thông tin, không phải tư vấn pháp lý.

Hai văn bản này là gì

Những gì thay đổi

Nhiệm vụ được giao như thế nào

Ai chịu tác động, và cần làm gì

Những câu hỏi còn bỏ ngỏ

Nguồn