Bạn bè nước ngoài đôi khi ví Tết như “Giáng sinh cộng năm mới cộng sinh nhật của cả nước” — mà nói vậy thật ra vẫn còn thiếu. Tết Nguyên Đán là bản lề của cả năm người Việt, và những phong tục của nó, nhìn kỹ lại, thú vị hơn ta vẫn tưởng.
Tuần trước Tết: tiễn Ông Công Ông Táo
Tết thực sự bắt đầu từ ngày 23 tháng Chạp, khi các gia đình tiễn Ông Công Ông Táo cưỡi cá chép về trời báo cáo chuyện một năm của gia chủ. Cảnh thả cá chép xuống sông, xuống hồ hôm ấy là một trong những hình ảnh dịu dàng nhất của mùa Tết. Rồi đến cuộc tổng dọn dẹp — nợ nần thanh toán, nhà cửa lau chùi, mọi thứ sẵn sàng — bởi quét nhà trong mấy ngày đầu năm là lỡ quét luôn cả lộc ra khỏi cửa.
Chợ Tết tuần cuối năm là một cảnh tượng riêng. Miền Bắc săn cành hoa đào phớt hồng; miền Nam chuộng hoa mai vàng rực; và ở đâu cũng gặp những chậu quất trĩu quả buộc sau yên xe máy, lắc lư len qua dòng xe cộ như những hành tinh cam bé nhỏ. Cây quất cũng có chuẩn của nó: cây nào vừa có quả chín, quả xanh, vừa có hoa lẫn nụ được coi là điềm nhiều thế hệ trong nhà cùng sum vầy, hưng thịnh.
Bánh chưng và hình hài của trời đất
Chiếc bánh vuông bằng gạo nếp — bánh chưng: nếp, đậu xanh, thịt lợn gói lá dong, luộc nửa ngày trời — có hẳn một truyền thuyết khai sinh: chàng hoàng tử không sắm nổi sơn hào hải vị đã dâng vua cha chiếc bánh vuông tượng trưng cho Đất và chiếc bánh tròn (bánh dày) tượng trưng cho Trời, và giành được ngai vàng nhờ chính ý tưởng ấy. Những nhà còn tự gói bánh thường thức thâu đêm canh nồi bánh — mà cái sự thức đêm quây quần ấy có khi mới là một nửa ý nghĩa.
Bánh chưng là trụ cột của cả mâm cỗ Tết: giò chả, dưa hành — vị chua giòn hóa giải mọi thứ béo ngậy, gà luộc lá chanh, và những khay mứt — mứt gừng, mứt dừa, mứt sen — lúc nào cũng sẵn sàng đón khách. Câu đối xưa đã gói gọn những thứ cốt yếu: “Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ” — Tết đủ ba thứ ấy là một cái Tết tử tế.
Mấy ngày đầu năm: xông đất và lì xì
Người đầu tiên bước qua ngưỡng cửa nhà bạn trong năm mới — người xông đất — được tin là sẽ định vận cho cả năm, nên nhiều gia đình khéo léo thu xếp để một người làm ăn phát đạt, tính tình vui vẻ đến trước tiên. Trẻ nhỏ và người già nhận lì xì — phong bao đỏ đựng tiền may mắn — kèm những lời chúc đầu năm. “Mùng một Tết cha, mùng hai Tết mẹ, mùng ba Tết thầy” — lịch trình quen thuộc đến mức đã thành câu cửa miệng.
Mấy ngày đầu năm cũng có một bộ quy tắc ứng xử ngầm. Người ta tránh cãi vã, khóc lóc, làm vỡ bát đĩa, kiêng vay và cho vay tiền — mỗi thứ đều là điềm gở cho một năm vừa khởi động. Đến lời ăn tiếng nói cũng phải lựa; chẳng ai muốn là người nhắc chuyện tang ma vào sáng mùng một. Tin hay không tin vào phần tâm linh thì tùy mỗi người, nhưng hiệu ứng là có thật: trong vài ngày, cả một đất nước cùng lúc cư xử đẹp nhất có thể.
Tết thực ra là gì
Bên dưới món ăn và phong tục, Tết là một cỗ máy đoàn tụ. Hàng chục triệu người đổ về quê trong những ngày giáp Tết — cuộc di chuyển lớn nhất trong năm — và những hờn giận của năm cũ, theo lệ, phải bỏ lại nơi năm cũ. Tổ tiên cũng được mời về nhà: bàn thờ được lau dọn, bày biện đầy đặn, hương thắp suốt mấy ngày Tết, và người đã khuất, trong ít hôm, trở thành khách quý của người đang sống.
Tết cũng có những tranh luận thời hiện đại — năm nào cũng có người đề xuất rút ngắn kỳ nghỉ vì năng suất, và năm nào đề xuất ấy cũng thua. Nó thua bởi tất cả những thứ còn lại — hoa đào hoa mai, chậu quất, phong bao, pháo hoa giao thừa — chỉ là phần trang trí cho một ý tưởng duy nhất đã sống sót qua mọi triều đại và mọi kế hoạch kinh tế: cùng nhau bắt đầu lại.
Ảnh bìa: hoa đào — Casablanca1911, phạm vi công cộng, qua Wikimedia Commons.
