Sửa Luật Cạnh tranh và Luật Bảo vệ người tiêu dùng: dữ liệu, hiệu ứng mạng lưới thành căn cứ xác định sức mạnh thị trường

Luật Cạnh tranh hiện hành được ban hành năm 2018, khi thị phần chủ yếu được tính theo doanh thu. Thước đo đó không phản ánh đúng sức mạnh của các nền tảng cho dùng miễn phí, kiếm lời từ dữ liệu người dùng và giữ chân khách hàng bằng cả một hệ sinh thái. Chiều 13/11/2026, Quốc hội thông qua đạo luật sửa đổi để lấp khoảng trống này. Cũng trong lần biểu quyết đó, nghĩa vụ xin ý kiến người tiêu dùng trước khi thu thập, sử dụng thông tin của họ được siết chặt hơn.

Văn bản

Tên đầy đủ của luật là Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Một đạo luật sửa cùng lúc bốn luật:

  • Luật Thương mại;
  • Luật Cạnh tranh số 23/2018/QH14;
  • Luật Quản lý ngoại thương;
  • Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng số 19/2023/QH15.

Luật được thông qua ngày 13/11/2026 tại Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI. Có 460 đại biểu tham gia biểu quyết, trong đó 458 đại biểu tán thành (99,56% số tham gia, 91,78% tổng số đại biểu) và 2 đại biểu không tán thành. Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, trình bày báo cáo tiếp thu, giải trình trước khi Quốc hội biểu quyết.

Luật có hiệu lực chung từ ngày 01/7/2027. Riêng việc bãi bỏ Điều 24, Mục 2 Chương II, Điều 74, Mục 2 Chương III và Chương VII Luật Thương mại có hiệu lực từ 01/01/2028. Tại thời điểm viết bài, luật chưa có số hiệu chính thức, chưa được Chủ tịch nước công bố và chưa có toàn văn. Vì vậy, bài viết dựa trên báo cáo của cơ quan chủ trì soạn thảo trước Quốc hội và các bài báo đưa tin về phiên biểu quyết.

Cạnh tranh: đo sức mạnh thị trường không chỉ bằng doanh thu

Theo ông Trịnh Anh Tuấn, Chủ tịch Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, thay đổi lớn nhất nằm ở cách xác định sức mạnh thị trường:

  • Thị trường liên quan. Khi xác định thị trường sản phẩm và thị trường địa lý liên quan, cơ quan cạnh tranh không chỉ xét đặc tính, mục đích sử dụng và giá cả mà còn xét “các yếu tố cạnh tranh khác”. Theo Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng, quy định này nhằm áp dụng được cho dịch vụ có giá bằng không và nền tảng số đa diện.
  • Thị phần trên nền tảng số. Thị phần có thể được tính theo số lượng và tổng giá trị giao dịch trên nền tảng số, không chỉ theo doanh thu.
  • Sức mạnh thị trường đáng kể. Luật bổ sung các yếu tố dữ liệu, hiệu ứng mạng lưới, rào cản chuyển đổi và mức độ tích hợp trong hệ sinh thái.

Theo Điều 24 Luật Cạnh tranh 2018, doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh khi có thị phần từ 30% trở lên hoặc có sức mạnh thị trường đáng kể theo Điều 26. Báo Công Thương cho biết luật mới xác định doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh khi có thị phần từ 30% trở lên, hoặc từ 10% trở lên kèm sức mạnh thị trường đáng kể. Con số 10% hiện chỉ có một nguồn đưa tin, cần đối chiếu khi có toàn văn.

Cơ quan soạn thảo cũng tìm cách trấn an các doanh nghiệp công nghệ. Dự thảo nghị định hướng dẫn sẽ cụ thể hóa phương pháp đánh giá cạnh tranh phi giá, chi phí chuyển đổi, dữ liệu, hiệu ứng mạng lưới và rào cản gia nhập thị trường. Việc đánh giá sẽ tiến hành theo từng vụ việc. Doanh nghiệp không mặc nhiên bị coi là có sức mạnh thị trường đáng kể chỉ vì có công nghệ, dữ liệu hay hệ sinh thái.

Hành vi lạm dụng và cạnh tranh không lành mạnh mới

Luật bổ sung các hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh sau:

  • ưu tiên sản phẩm, dịch vụ của doanh nghiệp trong cùng nhóm liên kết;
  • hạn chế quyền lựa chọn, chuyển đổi nhà cung cấp của khách hàng;
  • cản trở tiếp cận dữ liệu, hoặc dùng dữ liệu không công khai để cạnh tranh với doanh nghiệp khác.

Hành vi chỉ bị xử lý khi chứng minh được tác động hạn chế cạnh tranh trên thị trường. Luật cũng cho phép ngoại lệ khi hành vi nhằm bảo vệ dữ liệu cá nhân hoặc bảo đảm an ninh mạng theo pháp luật. Gần như chắc chắn các nền tảng sẽ viện dẫn ngoại lệ này khi từ chối chia sẻ dữ liệu.

Ba hành vi được bổ sung vào nhóm cạnh tranh không lành mạnh:

  • lạm dụng quyền phân phối, quyền bán hàng để cản trở hoạt động kinh doanh hợp pháp;
  • dùng dấu hiệu, thông tin gây nhầm lẫn về chủ thể kinh doanh hoặc nguồn gốc thương mại;
  • thiết kế giao diện điện tử làm sai lệch, hạn chế hoặc cản trở quyết định tự nguyện của khách hàng, gây hoặc có thể gây thiệt hại cho doanh nghiệp khác. Đây chính là các “dark pattern” mà giới làm sản phẩm số vẫn nhắc đến.

Về thực thi, thời hiệu xử phạt được chia hai tầng: 05 năm đối với thỏa thuận hạn chế cạnh tranh, lạm dụng vị trí thống lĩnh hoặc độc quyền, tập trung kinh tế, cạnh tranh không lành mạnh và vi phạm khoản 2 Điều 8; 01 năm đối với các vi phạm còn lại. Luật bỏ một số hình thức xử lý nặng như thu hồi giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp và buộc cơ cấu lại doanh nghiệp. Tịch thu lợi nhuận có được từ vi phạm chuyển thành biện pháp khắc phục hậu quả, có căn cứ và cách tính rõ ràng. Về kiểm soát tập trung kinh tế, luật cho phép miễn thông báo trong một số trường hợp, và doanh nghiệp được kiến nghị sửa đổi, chấm dứt một phần hoặc toàn bộ điều kiện trong quyết định về tập trung kinh tế.

Thông tin người tiêu dùng: đồng ý riêng cho từng mục đích

Khoản 2 Điều 17 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 vốn đã yêu cầu doanh nghiệp thiết lập “phương thức rõ ràng” để người tiêu dùng chọn phạm vi thông tin đồng ý cung cấp. Khoản này nay được chỉnh lý chặt hơn:

  • người tiêu dùng được lựa chọn riêng từng mục đích, phạm vi thu thập, sử dụng thông tin;
  • người tiêu dùng phải chủ động thể hiện đồng ý hoặc không đồng ý;
  • doanh nghiệp không được buộc người tiêu dùng cung cấp thông tin không cần thiết cho giao dịch;
  • việc chia sẻ, chuyển giao thông tin, rút lại sự đồng ý và trách nhiệm xử lý thông tin phải thống nhất với pháp luật bảo vệ dữ liệu cá nhân và các Điều 18, 20 của Luật.

Với ứng dụng và cửa hàng trực tuyến, điều này nhiều khả năng sẽ chấm dứt kiểu một ô “Tôi đồng ý” bao trọn tạo tài khoản, tiếp thị, lập hồ sơ người dùng và chia sẻ cho bên thứ ba. Quy định cũng đưa luật bảo vệ người tiêu dùng đến gần mô hình đồng ý của Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Thẩm quyền cũng được phân lại. Thẩm quyền ban hành, sửa đổi Danh mục sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ phải đăng ký hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch chung chuyển từ Thủ tướng sang Bộ trưởng Bộ Công Thương. UBND cấp xã nhận thêm việc hỗ trợ thương lượng và kiểm tra tại chợ, trung tâm thương mại. Theo Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng, vụ việc liên xã, liên tỉnh, phức tạp hoặc liên quan nền tảng số sẽ được xử lý qua cơ chế phối hợp với cơ quan chuyên môn cấp tỉnh và các bộ, ngành.

Thương mại, ngoại thương: thêm thủ tục chuyển sang dạng số

Phần sửa Luật Thương mại và Luật Quản lý ngoại thương ít liên quan đến công nghệ hơn, nhưng vẫn có vài điểm đáng chú ý với doanh nghiệp số:

  • chứng thư giám định (Điều 260) có thể lập dưới dạng văn bản giấy hoặc thông điệp dữ liệu;
  • chứng nhận xuất xứ hàng hóa xuất khẩu giao cho UBND cấp tỉnh, kết nối qua hệ thống cấp C/O điện tử trực tuyến tập trung do Bộ Công Thương vận hành;
  • danh mục hàng hóa, dịch vụ thuộc độc quyền nhà nước phải công bố trên Cổng thông tin quốc gia về đầu tư.

Luật bãi bỏ 06 thủ tục hành chính, sửa đổi, đơn giản hóa 11 thủ tục và không phát sinh thủ tục mới.

Ai chịu tác động

  • Sàn thương mại điện tử, ứng dụng gọi xe, ví điện tử, siêu ứng dụng. Thị phần tính theo giao dịch và các yếu tố hệ sinh thái giúp việc xác định vị trí thống lĩnh của nền tảng dễ hơn, kể cả khi doanh thu còn nhỏ.
  • Người bán trên các nền tảng. Họ có thêm căn cứ khiếu nại hành vi ưu tiên hàng cùng nhóm, độc chiếm dữ liệu và hạn chế chuyển đổi.
  • Mọi doanh nghiệp thu thập thông tin người tiêu dùng. Màn hình đăng ký, banner cookie và luồng xin đồng ý phải tách theo từng mục đích trước 01/7/2027.
  • Đội ngũ thiết kế sản phẩm, UX. Thiết kế giao diện thao túng đã có tên trong luật: là hành vi cạnh tranh không lành mạnh khi gây thiệt hại cho doanh nghiệp khác, và liên quan trực tiếp đến việc thực thi pháp luật bảo vệ người tiêu dùng.

Những điểm còn bỏ ngỏ

  • Số hiệu và toàn văn. Số phiếu, ngày hiệu lực và nội dung Điều 17 nêu trên lấy từ báo cáo của Chính phủ và báo chí. Văn bản được công bố có thể khác ở chi tiết.
  • Ngưỡng 10% thị phần. Cần đối chiếu với toàn văn, cùng với cách chứng minh “sức mạnh thị trường đáng kể”.
  • Nghị định hướng dẫn. Cách đo dữ liệu, hiệu ứng mạng lưới và chi phí chuyển đổi trên thực tế sẽ phụ thuộc vào nghị định này.
  • Sự chồng lấn giữa các luật. Quy định về đồng ý trong luật bảo vệ người tiêu dùng nay song hành với Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân. Nghĩa vụ không cản trở tiếp cận dữ liệu theo luật cạnh tranh sẽ phải dung hòa với các ngoại lệ về bảo vệ dữ liệu và an ninh mạng. Cho đến khi có thực tiễn áp dụng, doanh nghiệp có thể phải đáp ứng hai cơ quan với kỳ vọng khác nhau.

Nguồn

Bài viết mang tính thông tin, không phải tư vấn pháp lý.